Balyan ailesi, Kayseri’nin Derevenk köyünden İstanbul’a göç eden mütevazı bir Ermeni ailesinin, yetenek ve sadakatle yoğrulan yükseliş öyküsüdür. 18. yüzyılın sonlarında Krikor Balyan ile başlayan bu serüven, ailenin beş kuşağı boyunca Osmanlı sarayının “Hassa Mimarları” olarak tescillenmesiyle sonuçlanmıştır.
Onlar sadece bina inşa etmemiş, aynı zamanda çökmekte olan bir imparatorluğun hala ne kadar görkemli ve modern olabileceğini dünyaya kanıtlamak isteyen padişahların en büyük yardımcısı olmuşlardır. Ailenin her bir üyesi, Avrupa’nın teknik bilgisini Osmanlı’nın geleneksel ruhuyla birleştirerek İstanbul’un yedi tepesine ve Boğaz kıyılarına silinmez imzalar atmışlardır.
GELENEKTEN MODERNE GEÇİŞ
Balyanların mimari anlayışı, Osmanlı’nın klasik dönemindeki ağır ve içe dönük yapı karakterini tamamen değiştirerek, yüzünü denize dönen ve ışıkla yıkanan bir estetiği müjdelemiştir. Mimariye kattıkları en büyük değer, Avrupa’da o dönem hakim olan Barok, Rokoko, Ampir ve Neoklasik tarzları, Doğu’nun detaycılığı ve süsleme sanatı ile sentezlemeleridir. Özellikle Nigoğos Balyan’ın Paris’teki eğitiminden getirdiği “Eklektisizm” (Seçmecilik) anlayışı sayesinde, binalar artık sadece birer barınak değil, aynı zamanda siyasi birer güç gösterisi haline gelmiştir.
Bu mimarlar, taş işçiliğinde gösterdikleri inanılmaz incelikle, mermeri adeta bir dantel gibi işleyerek Osmanlı mimarisine zarafet ve ferahlık kazandırmışlardır.
Balyan ailesinin başarısının sırrı, sadece yeteneklerinde değil, padişahlarla kurdukları derin güven ilişkisinde saklıydı. II. Mahmud, ailenin kurucusu Krikor Balyan’ı bir mimardan öte, devletin imar işlerinden sorumlu stratejik bir figür olarak görmüştür. Sultan Abdülmecid döneminde ise Garabet ve Nigoğos Balyan, padişahın “modernleşme” hayalini Dolmabahçe Sarayı ile ete kemiğe büründürmüşlerdir.
Sultan Abdülaziz ile Sarkis Balyan arasındaki ilişki ise çok daha samimiydi; padişahın Sarkis’e “Sarkis Bey” diye hitap etmesi ve onu sofrasına davet etmesi, o dönem için alışılmışın dışında bir yakınlıktı. Bu güven ortamı, mimarların bürokratik engellere takılmadan hayallerindeki devasa projeleri hayata geçirmelerine olanak tanımıştır.
ÖLÜMSÜZ ESERLER VE YAŞAMLAR
Ailenin bıraktığı miras, bugün İstanbul’un en değerli mücevherleri olarak kabul edilmektedir. 1764 yılında doğan ve 1831’de İstanbul’da vefat eden Krikor Balyan, Selimiye Kışlası ve Nusretiye Camii ile temeli atmıştır. Oğlu Garabet Amira Balyan ise Dolmabahçe Sarayı ve Kuleli Askeri Lisesi gibi anıtsal yapılarla bu mirası devralmıştır.
Ailenin en “Avrupalı” yüzü olan Nigoğos Balyan, henüz 32 yaşında genç bir yaşta ölmesine rağmen Ortaköy Camii (Büyük Mecidiye) gibi bugün İstanbul’un kartpostallarını süsleyen bir şaheseri geride bırakmıştır. Sarkis Balyan ise 1899’daki ölümüne kadar Beylerbeyi ve Çırağan Sarayları ile ailenin görkemli imzasını Boğaz’ın her iki yakasına da taşımıştır. Bu isimlerin her biri, doğdukları şehir olan İstanbul’da, inşa ettikleri bu görkemin gölgesinde hayata gözlerini yummuşlardır.
Balyanlar, çok güçlü bir hiyerarşi ve eğitim disiplinine sahip bir aile yapısına sahipti. Gençler henüz çocuk yaştayken babalarının şantiyelerinde toz yutmaya başlar, ardından Paris’teki École des Beaux-Arts gibi dünyanın en iyi okullarında eğitim alarak vizyonlarını genişletirlerdi.
Bu aile, Ermeni toplumu için de bir koruyucu kalkan ve ilham kaynağı olmuştur. Kazandıkları serveti ve nüfuzu kendi cemaatlerinin eğitimine, kiliselerine ve sosyal yardım kurumlarına harcayarak toplumsal bir denge unsuru oluşturmuşlardır. Düşünce dünyalarında ise her zaman “Osmanlılık” kimliği ön plandadır; onlar kendilerini imparatorluğun hizmetinde, Batı’nın tekniğini Doğu’nun ruhuyla buluşturan kültürel elçiler olarak görmüşlerdir.
