İnsan psikolojisinin en derin ve belki de en sinir bozucu çelişkisi, huzur aradığını iddia edip fırtınaya aşık olmasıdır. Modern birey için “iyi bir ilişki” kağıt üzerinde kusursuz bir liman gibi görünür: Sadakat, şefkat, tutarlılık ve nezaket. Ancak bu limana yanaştığımızda, içimizdeki ilkel bir mekanizma alarm vermeye başlar. Bize iyi davranan, ruhumuzu besleyen ve varlığımızı onurlandıran o “iyi” insan, bir süre sonra heyecanını yitirmiş bir manzara resmine dönüşür. Onu “fazla güvenli”, “tahmin edilebilir” ve hatta “sıkıcı” bulmaya başlarız.
Bu durum sadece bireysel bir tercih hatası değil, evrimsel biyolojinin, çocukluk travmalarının ve nörokimyasal bağımlılıkların kesiştiği devasa bir kavşaktır. Neden bizi görmezden gelenin peşinde bir “anlam” ararken, bizi olduğumuz gibi sevenin yanında “anlamsızlık” hissine kapılıyoruz? Aşk, neden sadece ulaşılamaz olduğunda bu kadar parlaktır? Bu bültende, insan kalbinin bu irrasyonel kaçış planını bilimsel teoriler ve felsefi sancılarla masaya yatırıyoruz.
BAĞLANMA STİLLERİ: ÇOCUKLUĞUN MİMARİ HATASI
Psikolojide Bağlanma Teorisi, yetişkinlikteki “itme-çekme” oyunlarının %80’ini açıklar. Eğer bir çocuk, bakım vereninden (anne/baba) tutarsız ilgi gördüyse, zihni sevgiyi “belirsizlikle” eşleştirir.
Kaçıngan Bağlanma ve “İstila” Korkusu: Bize iyi davranan biri, duygusal bariyerlerimize çok yaklaşır. Kaçıngan bağlanan birey için bu bir sevgi gösterisi değil, bir “istila”dır. Yakınlık arttıkça kişi nefes alamadığını hisseder ve partnerini değersizleştirerek (soğuyarak) güvenli mesafesine geri döner.
Kaygılı Bağlanma ve “Av” Psikolojisi: Umursanmadığında peşinden koşan taraf ise genellikle kaygılı bağlanma stiline sahiptir. Bu kişiler için sevgi, ancak karşı tarafın “kaçışını” durdurabildikleri takdirde bir zaferdir.
NÖROKİMYASAL KUMAR: BELİRSİZLİĞİN AFYONU
Beynimizdeki ödül mekanizması (Mezolimbik Dopamin Yolu), her zaman garanti olan ödül yerine, “çıkma ihtimali olan” ödüle odaklanır.
Değişken Oranlı Pekiştirme: Eğer biri size her gün çiçek alıyorsa, beyin bunu bir veri olarak kaydeder ve dopamin salınımını durdurur. Ancak bir gün çiçek alıp beş gün sizi görmezden gelen biri, beyninizde bir “slot makinesi” etkisi yaratır.
Araştırmalar, belirsiz ödüllerin, garantilenmiş ödüllere göre beyinde %300 daha fazla dopamin salgılattığını göstermektedir. Yani “umursamayanın” peşinden gitmek aslında biyolojik bir kumar bağımlılığıdır.
ÖZ-YANSITMA VE “DEĞER” YANILSAMASI
Psikoterapist Karen Horney‘in işaret ettiği gibi, bir insanın size verdiği değer, sizin kendinize verdiğiniz değerden yüksekse, bu bir “bilişsel uyumsuzluk” yaratır.
“Eğer ben kusurlu olduğuma inanıyorsam, beni kusursuz bulan birinde mutlaka bir ‘kusur’ olmalıdır.”
Bu düşünce yapısı, bize iyi davranan kişiyi “yetersiz” veya “gözü kör” olarak algılamamıza neden olur. Tersine, bizi umursamayan kişi, bizim “gerçekten kusurlu olduğumuz” yönündeki içsel inancımızı doğrular ve bu yüzden bize daha “gerçekçi” ve “karizmatik” gelir.
AŞKIN ONTOLOJİK İMKANSIZLIĞI
Aşk ve acı arasındaki sarsılmaz bağ, felsefenin en kadim konularından biridir.Hegel‘e göre, her bilinç diğeri tarafından “tanınmak” ister. Ancak bir taraf diğerine tamamen boyun eğdiğinde (yani bize çok iyi davranıp her dediğimizi yaptığında), o artık özgür bir bilinç olmaktan çıkar ve bir “nesne” haline gelir. İnsan, bir nesne tarafından sevilmekten tatmin olmaz; o, ancak kendisini reddedebilecek kadar güçlü bir irade (yani umursamayan biri) tarafından onaylanmak ister.
Filozof Schopenhauer, insanları kışın ısınmaya çalışan kirpilere benzetir. Yaklaştıkça dikenleri birbirine batar (acı), uzaklaştıkça üşürler (yalnızlık). İlişkilerin bitme eğilimi, bu mesafe ayarındaki beceriksizliğimizdir.
Jacques Lacan’a göre “Arzu, ötekinin arzusudur.” Birini tamamen “elde ettiğimizde” veya o bize koşulsuz teslim olduğunda, arzu nesnesi olmaktan çıkar. Çünkü arzu, yokluktan beslenir. Bize iyi davranan kişi “buradadır”, oysa kaçan kişi “yoktur” ve bu yüzden arzulanmaya devam eder.
Tüm bu tablo bize şunu fısıldıyor: İlişkilerin bitme eğilimi, aslında insanın kendi savunmasızlığından ve içindeki o tanıdık “yetersizlik” hissiyle yüzleşmekten kaçışıdır. Bize iyi davranan birinden soğumak, kendi değerimize inanmadığımızın sessiz bir itirafıdır; kaçanları kovalamak ise, kendi eksikliğimizi bir başkasının onay mühürleriyle kapatma beyhudeliğidir.Bu döngüden çıkış o cevabı asla vermeyecek olanın peşinde tükenmeyi reddetmekle başlar. Kendi eksikliğimizi bir başkasının kaçışıyla doğrulamaktan vazgeçmek, verilmiş en rasyonel karardır. Çünkü nihayetinde, sürekli reddedilen biri belki de artık sormayı bırakmalıdır.